İşçi temsilciliği ve yapay zeka: Yapay zeka anketleri neden yeni ortak karar alma haklarını tetikliyor?

Çalışan anketleri: dijitalleşme, gözetim ve ortak karar alma arasında

Dijital çalışan anketleri modern İK'da standart bir uygulama haline geldi. Ancak, yapay zeka destekli analitiklerin kullanımı yasal çerçeveyi temelden değiştiriyor. Bir zamanlar zararsız, anonim bir anket olarak kabul edilen şey, artık ortak karar alma sürecine tabi bir izleme aracı olabilir. Yapay zeka tabanlı anket veya insan analitiği araçları kullanan şirketler, işçi temsilciler kurulunu dahil etmekle yasal olarak yükümlüdür. Aksi takdirde, tüm sistemin yasal olarak geçersiz sayılması riski vardır.

İş Anayasası Kanunu uyarınca ortak karar alma

Referans noktası, İşyeri Anayasası Kanunu'nun (BetrVG) 87. Bölüm 1. Paragraf 6. maddesidir. Bu hükme göre, işçi konseyinin, çalışanların davranışlarını veya performanslarını izlemek için tasarlanmış teknik ekipmanların tanıtılması ve kullanımı konusunda zorunlu bir ortak karar alma hakkı vardır. Belirleyici faktör, izlemenin fiilen gerçekleşip gerçekleşmemesi değil, sistemin bunu objektif olarak yapabilme yeteneğine sahip olup olmamasıdır. Performans veya davranışın değerlendirilmesinin salt teorik olarak mümkün olması yeterlidir.

İşte tam da bu noktada yapay zekanın kullanımı devreye giriyor. Modern anket platformları artık kendilerini bireysel yanıt toplamakla sınırlamıyor. Serbest metni analiz ediyor, duyguları tanıyor, grup profilleri oluşturuyor ve yanıt davranışını değerlendiriyor. Bireylerin kimliklerinin belirlenmesi gerekmese bile, yeniden kimlik belirleme veya grup atama teknik olasılığı bile katılımı tetiklemek için yeterli olabilir.

Anonimlik, katılımdan koruma sağlamaz.

Pratikte, çalışan anketlerinin anonim olduğu ve bu nedenle ortak karar alma mekanizmasına tabi olmadığı sıklıkla savunulmaktadır. Ancak bu argüman, yapay zeka destekli sistemler için artık geçerli değildir. Belirleyici faktör, işverenin kullanım amacı değil, kullanılan aracın teknik yetenekleridir.

Yapay zekâ tabanlı duygu analizi, otomatik hatırlatma fonksiyonları veya katılım oranlarının değerlendirilmesi, davranış, bağlılık veya iş disiplini hakkında sonuçlar çıkarılmasına olanak tanır. Bu durum, işyeri davranışını etkiler ve ayrıca Alman İş Kanunu'nun (BetrVG) 87. maddesinin 1. fıkrasının 1. bendi uyarınca ortak karar alma hakkı doğurabilir.

İşçi temsilciler kurulunun bilgi ve denetim hakları

Yasal olarak bağlayıcı ortak karar alma haklarına ek olarak, kapsamlı bilgi edinme hakları da bulunmaktadır. Alman İşyeri Anayasası Kanunu'nun (BetrVG) 90. Bölüm, 1. Paragraf, 3. Maddesine göre, işveren, yeni teknik süreçlerin planlanması ve uygulanması hakkında işçi temsilciliğini erken aşamada bilgilendirmekle yükümlüdür. Bu, yapay zeka sistemleri için de açıkça geçerlidir.

İşveren, yalnızca hangi soruların sorulduğunu değil, aynı zamanda verilerin nasıl işlendiğini ve teknik olarak hangi analizlerin mümkün olduğunu da açıklamalıdır. İşçi temsilciliği, sistemin nasıl çalıştığına dair şeffaf bir açıklama alma hakkına sahiptir. Sadece veri koruma veya sağlayıcı sertifikalarına atıfta bulunmak yeterli değildir.

Alman İşyeri Anayasası Kanunu'nun (BetrVG) 80. maddesinin 3. fıkrası özellikle önemlidir. İşyeri Konseyi Modernizasyon Yasası'ndan bu yana, yapay zeka kullanıldığında işyeri konseyinin düzenli olarak uzmanlara danışabileceği açıkça belirtilmiştir. Dış uzmanlığın dahil edilmesi yasal olarak zorunludur. Bu, işverenin yapısal bilgi avantajını telafi etmeyi amaçlamaktadır.

Seçim kararları ve yapay zeka

Yapay zekâ sistemleri, değerlendirmeler, yetenek analizleri veya işten çıkarmaların hazırlanması gibi personel ile ilgili kararlarda giderek daha fazla kullanılmaktadır. Seçim yönergelerinin geliştirilmesinde veya uygulanmasında yapay zekâ kullanılıyorsa, Alman İşyeri Anayasası Kanunu'nun (BetrVG) 95. maddesinin 2a bendi uygulanır. Seçim kriterleri tamamen veya kısmen otomatik olarak geliştirilmiş olsa bile, işçi temsilciler kurulunun ortak karar alma hakkı mevcuttur.

Avrupa Yapay Zeka Yönetmeliğinin Etkisi

Avrupa Yapay Zeka Yönetmeliği (Yönetmelik (AB) 2024/1689) Ağustos 2024'ten beri yürürlüktedir. Doğrudan ortak karar alma kuralları içermese de, yapay zeka sistemlerinin şeffaflığı, belgelendirilmesi ve izlenebilirliği için gereklilikleri sıkılaştırmaktadır. Bu gerekliliklerin, iş hukuku üzerinde dolaylı bir etkisi vardır.

İşlevselliği açıkça belgelenmemiş bir yapay zeka sistemi, işçi temsilciler kurulu tarafından düzgün bir şekilde incelenemez. Bu şeffaflık olmadan, yasalara uygun uygulama neredeyse imkansızdır. Bu nedenle, işverenler, yasal düzenlemeler gereği bile olsa, yapay zeka destekli anketlerin nasıl çalıştığını açıklamalıdır.

Sınır belirlemeye ilişkin içtihat hukuku

Mevcut içtihatlar, yapay zekanın her kullanımının otomatik olarak ortak karar alma gerektirmediğini göstermektedir. Hamburg İş Mahkemesi, 16 Ocak 2024 tarihli kararında (Dava No. 24 BVGa 1/24), çalışanların özel hesaplar aracılığıyla yapay zeka araçlarını gönüllü olarak kullandıkları ve işverenin verilere erişiminin olmadığı durumlarda ortak karar alma haklarının geçerli olmadığını hükmetmiştir. Bununla birlikte, şirket sistemleri kullanıldığında veya değerlendirmeler merkezi olarak yapıldığında hukuki değerlendirme değişmektedir.

Şirketler için pratik sonuçlar

Şirketler, yapay zeka destekli anketleri yalnızca bir insan kaynakları önlemi olarak değil, ortak karar alma sürecine tabi teknik bir uygulama olarak ele almalıdır. İşçi temsilciler kurulunun erken aşamada dahil olması önemli riskler doğurmaktadır. Bunlar yalnızca iş anayasası hukuku kapsamındaki çatışmaları değil, aynı zamanda tüm önlemin geçersizliğini de içermektedir.

Şirketler arası bir sözleşmenin düzenli olarak yapılması gerekmektedir; bu sözleşmede hangi verilerin toplanacağı, hangi analizlere izin verileceği ve sonuçların hangi amaçlarla kullanılamayacağı açıkça belirtilmelidir. Özellikle performans veya davranış izleme amacıyla kullanım açıkça hariç tutulmalıdır.

Çözüm

Çalışan anketlerinde yapay zekanın kullanımı, yasal bir dönüm noktası oluşturmaktadır. Anonimlik artık ortak karar alma haklarını dışlamak için yeterli değildir. Kritik faktör, sistemin izleme için teknik kapasitesidir. İşverenler, ancak şeffaflık, belgeleme ve ortak karar alma baştan itibaren garanti edilirse yapay zeka anketlerini uygulamaya koymalıdır. İşçi temsilciliğini çok geç veya hiç dahil etmeyenler, yalnızca çatışmalara değil, aynı zamanda yasal olarak savunulamaz bir sisteme de yol açma riskiyle karşı karşıyadır.

Yapay zekâ anketlerinde işçi temsilcilerinin ortak karar alma haklarına ilişkin sıkça sorulan sorular